به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، قرارگاه «حوزه پیشرو و سرآمد» با همکاری مدارس تخصصی فقهی حوزوی در راستای لبیک به فرمان امام شهید خامنهای (ره)، هماندیشی «حوزه پیشرو و پاسخگویی فقه به نیازهای جامعه» را امروز پنجشنبه ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ در سالن آیتالله حائری (ره) مرکز مدیریت حوزههای علمیه برگزار کرد.
ببینید:
فیلم | گزارشی از هماندیشی «حوزه پیشرو و پاسخگویی فقه به نیازهای جامعه»
در این هماندیشی که همزمان با سالروز صدور پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» برگزار شد، مسئولین مدارس عالی فقه و علوم اسلامی، ائمه اطهار (ع)، ولی امر، امام رضا (ع)، مشکات و پیامبر اعظم (ص) حضور داشتند.
ببینید:
تصاویر/ هماندیشی «حوزه پیشرو و پاسخگویی فقه به نیازهای جامعه»
طراحی رشتههای تخصصی جدید
در آغاز این نشست، حجتالاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمیحاجی معاون آموزش حوزههای علمیه با تسلیت شهادت رهبر انقلاب اسلامی حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای (ره)، جمعی از فرماندهان، دانشمندان و مردم مظلوم بویژه شهدای دانشآموز مدرسه میناب، بر تداوم خط ولایت فقیه و استمرار مسیر نظام اسلامی تأکید کرد.
وی با اشاره به برگزاری همایش یکصدمین سال بازتأسیس حوزههای علمیه در سال گذشته گفت: در آن همایش، مجموعهای از آثار علمی و پژوهشی حوزه در عرصههای مختلف فقه، اصول، تفسیر، فلسفه، کلام، عرفان، علوم انسانی و فعالیتهای آموزشی، پژوهشی و تبلیغی رونمایی شد که حاصل همکاری بیش از ۳۰۰ پژوهشگر و نویسنده بود.
معاون آموزش حوزههای علمیه، پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» رهبر شهید انقلاب را سندی تاریخی و راهبردی برای آینده حوزه دانست و گفت: رهبر انقلاب در این پیام، حوزه علمیه را یک مرکز علمی و تربیتی با کارکردهای تمدنی معرفی کرده و بر نقش محوری فقه در پاسخگویی به نیازهای جامعه، حکومتداری و حل مسائل روز تأکید کردهاند.
وی افزود: در این پیام، فقه به عنوان پاسخ دین به نیازهای عملی فرد و جامعه معرفی شده و بر ضرورت تحول در نگاه فقهی و ایفای نقش فعال فقها در عرصههای اجتماعی و حکمرانی تصریح شده است.
حجتالاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با بیان اینکه بلافاصله پس از انتشار این پیام، روند اجرایی سازی آن در حوزه آغاز شد، تصریح کرد: در معاونت آموزش، تدوین بسته سیاستی تحول نظام آموزشی حوزه در دستور کار قرار گرفت و این بسته پس از برگزاری جلسات متعدد کارشناسی، برای بررسی به دبیرخانه شورای عالی حوزه ارسال شد.
وی ادامه داد: در موضوع عناوین و مقاطع آموزشی نیز بیش از ۱۲۰ نشست تخصصی با حضور استادان و کارشناسان برگزار شد و مجموعهای از پیشنهادها و الگوهای تحولی تدوین و آماده ارائه به شورای عالی حوزه شده است.
معاون آموزش حوزههای علمیه، تحول در رشتههای تخصصی و توجه به امتداد اجتماعی علوم اسلامی را از دیگر محورهای مورد تأکید رهبر شهید انقلاب برشمرد و گفت: در همین راستا، طرح تحول رشته فلسفه با رویکرد اجتماعیسازی و همچنین رشته دین و فضای مجازی تدوین و تصویب شده و مجوز راهاندازی مرکز تخصصی آن در حوزه علمیه نیز صادر شده است.
وی همچنین از نهایی شدن طراحی چندین رشته جدید فقه تخصصی خبر داد و اظهار کرد: رشتههایی همچون فقه سیاست، فقه حکومت، فقه امنیت و اطلاعات، فقه اقتصاد، فقه تربیت، فقه خانواده، فقه اخلاق، فقه و اصول مقارن و مبانی فقهی امام خمینی (ره) در کمیسیونهای تخصصی بررسی و نهایی شده و به زودی وارد فرایند رسمی آموزشی حوزه خواهند شد.
حجتالاسلام والمسلمین مقیمی حاجی تأکید کرد: هدف اصلی این تحولات، ارتقای توان حوزههای علمیه در پاسخگویی به نیازهای روز جامعه و تحقق عملی الگوی حوزه پیشرو و سرآمد است.
آیت الله مدرسی: حوزه برای پاسخگویی به مسائل حکمرانی نیازمند تحول عمیق فقهی است
در ادامه، آیت الله سید محمد علی مدرسی یزدی طی سخنانی با اشاره به روایتی از امام صادق (ع) درباره شخصیت و حکمت لقمان، اظهار کرد: حکمت حقیقی محصول تقوا، ژرفاندیشی و تفکر عمیق است و تحقق اهداف حوزه نیز جز با هماندیشی، تضارب آرا و کار علمی مستمر ممکن نخواهد بود.
عضو مجلس خبرگان رهبری با بیان اینکه جمهوری اسلامی ایران در پنج دهه اخیر منشأ تحولات گسترده سیاسی، اجتماعی و علمی در منطقه و جهان بوده است، افزود: پیش از انقلاب اسلامی، تحولات بزرگ سیاسی در بازههای طولانی رخ میداد، اما پس از انقلاب، حوادث و تغییرات شتاب گرفته و این مسئله مسئولیت حوزه و روحانیت را دو چندان کرده است.
وی تأکید کرد: موفقیت، پیشرفت و الگو شدن نظام اسلامی در گرو عملکرد علمی و نظری حوزههای علمیه است و به همین دلیل، ضرورت تحول در علوم حوزوی و فقه، مسئلهای اساسی و اجتنابناپذیر به شمار میرود.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به فاصله میان پیروزی انقلاب اسلامی و آمادگی علمی حوزه برای اداره حکومت، تصریح کرد: تولید علم و تحول در دانش، امری تدریجی است. طبیعی بود که پس از استقرار نظام اسلامی، با خلأها و پرسشهای فراوانی در عرصه حکمرانی مواجه شویم.
وی ادامه داد: فقه سنتی ما برای اداره جامعه و حکومت به شکل کنونی طراحی نشده بود؛ به ویژه در حوزههایی مانند فقه سیاست، اقتصاد، تربیت و حکمرانی، خلأهای جدی وجود داشت و هنوز هم در برخی عرصهها این کمبودها احساس میشود.
آیت الله مدرسی با اشاره به ساختار قانونگذاری در جمهوری اسلامی ایران، یکی از چالشهای مهم فقه حکومتی را تبیین مبانی فقهی تصمیمگیریهای تخصصی در مجلس شورای اسلامی دانست و گفت: بسیاری از قوانین کشور تخصصی و مرتبط با جان و مال مردم است؛ از اقتصاد و مالیات گرفته تا معادن، سلامت و بودجه. این پرسش جدی وجود دارد که مبنای فقهی اعمال نظر نمایندگانی که تخصص لازم در آن حوزهها ندارند چیست و این مسئله نیازمند بحث عمیق علمی و فقهی است.
وی افزود: بخشی از مشکلات امروز ناشی از آن است که تجربه حکومتداری در اختیار حوزهها نبوده و قانون اساسی و ساختارهای حکمرانی نیز در شرایط خاص و با اقتضائات آن دوره شکل گرفته است؛ از این رو این ساختارها باید به صورت مستمر تکمیل، اصلاح و به روز شوند.
این استاد حوزه علمیه با تأکید بر ضرورت گسترش رشتههای تخصصی در حوزههای علمیه اظهار داشت: بدون تربیت متخصص در فقههای مضاف و علوم مرتبط با حکمرانی، امکان پاسخگویی دقیق به مسائل جدید وجود ندارد و برخی از این رشتهها نیازمند سالها کار تخصصی و پژوهش عمیق هستند.
آیتالله شب زندهدار: امروز حضور روحانیت در میدان ضروری است
در بخش پایانی این نشست، آیتالله شب زندهدار دبیر شورای عالی حوزههای علمیه، هدف از حضور در این نشست را قدردانی از فعالان عرصه فقه و علوم حوزوی دانست.
دبیر شورای عالی حوزههای علمیه با اشاره به دغدغه رهبر شهید انقلاب درباره تربیت نخبگان علمی حوزه تصریح کرد: انتظار این نیست که همه طلاب در مرتبه عالی اجتهاد قرار بگیرند، اما حوزه باید بتواند گروهی از مجتهدان صاحبنظر، اثرگذار و دارای قدرت نوآوری در رشتههای مختلف تربیت کند؛ افرادی که بتوانند جریانساز و مرجع علمی باشند.
عضو فقهای شورای نگهبان ادامه داد: امروز پس از گذشت بیش از چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، هنوز در برخی حوزههای مورد نیاز نظام اسلامی با کمبود مجتهدان متخصص مواجه هستیم؛ برای مثال در دستگاه قضا، با وجود آنکه تصدی برخی مسئولیتها نیازمند اجتهاد است، تعداد افراد دارای این سطح علمی بسیار اندک است و این مسئله باید ریشهیابی شود.
دبیر شورای عالی حوزههای علمیه با تأکید بر ضرورت بازنگری در نظام آموزشی و پژوهشی حوزه اظهار کرد: در حوزه علوم عقلی، فلسفه، تفسیر، رجال و حتی ادبیات باید شخصیتهای برجسته و مرجع علمی تربیت شوند؛ همانگونه که در گذشته بزرگانی چون علامه طباطبایی، شهید مطهری و دیگر اساتید بزرگ محور رشد علمی حوزه بودند.
آیتالله شب زنده دار با اشاره به شرایط حساس کشور، حضور طلاب و روحانیون در میدان حمایت از نظام اسلامی را ضروری دانست و با بیان اینکه برخی علما و طلاب تا صبح در میدان حضور دارند تأکید کرد: امروز حفظ اقتدار و انسجام اجتماعی کشور اهمیت بالایی دارد.
تاکید مسئولان مدارس فقهی حوزه بر تحول بنیادین در فقه و نظام سازی اجتماعی
در بخشی از این نشست، جمعی از اساتید، مدیران و مسئولان مدارس عالی و مراکز تخصصی فقهی، بر ضرورت تحول بنیادین در ساختار آموزشی و پژوهشی حوزههای علمیه و پاسخگویی به نیازهای حکمرانی و تمدنسازی اسلامی تاکید کردند.
سخنرانان در این نشست با اشاره به شرایط حساس کشور و تحولات شتابان جهان، نقش حوزههای علمیه را در حفظ هویت اسلامی، تقویت انسجام اجتماعی و پشتیبانی فکری از نظام اسلامی تعیینکننده دانستند و پیشنهاد دادند که حوزه متناسب با اقتضائات جدید، آرایش علمی تازهای پیدا کند.
آنان با استناد به پیام رهبر شهید انقلاب درباره «حوزه پیشرو و سرآمد» تصریح کردند که حوزههای علمیه در عرصه طراحی نظامات اجتماعی، تولید الگوهای حکمرانی اسلامی و حل مسائل کلان جامعه حضور فعال و اثرگذار داشته باشند.
اساتید حاضر، «تحقق تمدن نوین اسلامی» را مهمترین مأموریت امروز حوزه دانستند و تاکید کردند و خواستار طراحی الگوی جدیدی برای تربیت مجتهدان متخصص در عرصههای حکمرانی، اقتصاد، سیاست، فرهنگ، سلامت، تعلیم و تربیت و سایر حوزههای اجتماعی شدند.
در این نشست همچنین بر ضرورت تقویت «فقههای تخصصی» از جمله فقه اقتصاد، فقه سیاست، فقه تربیت، فقه پزشکی و فقه خانواده تاکید شد.
اساتید حاضر با اشاره به تجربه جمهوری اسلامی ایران در عرصه حکمرانی، تاکید کردند که حوزه باید به سمت طراحی «نظامات اجتماعی اسلامی» حرکت کند؛ نظاماتی که بتوانند در حوزههایی مانند اقتصاد، قضا، قانونگذاری، آموزش، سلامت، مدیریت و فرهنگ، الگوی عملی و کارآمد ارائه دهند.
برخی از مسئولان مدارس نیز با اشاره به مشکلات ساختاری موجود، از تمرکزگرایی در فرآیندهای آموزشی و پژوهشی، نبود حمایت کافی از فعالیتهای تمدنساز و فقدان هماهنگی میان مراکز تخصصی انتقاد کردند و خواستار ایجاد شبکهای منسجم میان مراکز فقهی و پژوهشی حوزه شدند.
همچنین تاکید شد که حوزه برای ایفای نقش تمدنی خود نیازمند آیندهپژوهی، شناخت تحولات نوپدید و ورود فعال به مسائل جدیدی همچون فناوریهای نوین، فضای مجازی، هوش مصنوعی، علوم زیستی و تحولات اجتماعی معاصر است.
برخی اساتید نیز با اشاره به ضرورت ارتباط بیشتر بدنه حوزه با پیام «حوزه پیشرو و سرآمد»، اظهار کردند که این پیام باید به عنوان منشور تحول و هویتبخشی به نسل جدید طلاب مورد توجه قرار گیرد و زمینه امیدآفرینی، مسئولیتپذیری و مشارکت فعال طلاب در حل مسائل کشور را فراهم کند.
مشروح دیدگاههای اساتید را در ادامه بخوانید:
حجتالاسلام والمسلمین عالم زاده نوری: رسالت نوین حوزه «مهندسی نظامات اجتماعی» بر اساس اسلام است
حجتالاسلام والمسلمین محمد عالمزاده نوری هم در نشست هماندیشی «حوزه پیشرو و سرآمد»، با اشاره به بند پنجم این پیام مبنی بر نوآوریهای تمدنی اظهار داشت: برجستهترین انتظار از حوزههای علمیه، پدید آوردن هسته محتوایی برای تحقق تمدن نوین اسلامی است. حوزه باید از لاکِ درونگرایی خارج شده و به یک حوزه «برونگرای تمدنساز» تبدیل شود.
تفاوت بنیادین حوزه پیش از انقلاب و پس از انقلاب
وی در تبیین تفاوت رسالتهای تاریخی حوزه تصریح کرد: حوزه پیش از انقلاب در مسیر «فهم دین» و «تبلیغ دین» متوقف بود و خروجی آن پژوهشگر، مبلغ و انسانهای مهذب بود؛ اما پس از انقلاب، رسالت «ساخت و مهندسی نظامات اجتماعی» و «تحقق بخشیدن به دین در سطح کلان» به وظایف حوزه اضافه شد؛ فرصتی که پیش از انقلاب هرگز وجود نداشت.
از «اسلامیسازی علوم انسانی» تا «فقههای مضاف»
معاون تهذیب حوزههای علمیه و مدیر گروه فقه تربیت، به دو حرکت کلان علمی در حوزه اشاره کرد و گفت: حرکت نخست توسط مرحوم آیتالله مصباح یزدی با عنوان «اسلامیسازی علوم انسانی» آغاز شد. ایشان با هوشمندی به این نتیجه رسیدند که برای جاری کردن دین در جامعه، باید نرمافزارهای ساخت جامعه غربی (علوم انسانی) را بازخوانی و ویرایش اسلامی کرد.
وی ادامه داد: در گام دوم، حوزه متوجه شد که برای پشتیبانی از حرکت انقلاب، نیازمند حرکتی مکمل است؛ لذا جریان «فقههای تخصصی» یا «فقههای مضاف» شکل گرفت. امروزه فقههایی نظیر فقه تربیت، فقه اقتصاد، فقه سیاست و فقه مدیریت پدید آمدهاند تا به نیاز نظام حکمرانی که حوزه علمیه توان پاسخ به آن را دارد پاسخ دهند.
ضرورت پیوند حرکت علمی و اقدام اجرایی
حجتالاسلام والمسلمین عالمزاده نوری با تاکید بر لزوم عبور از نظامهای مادی در عرصههای معماری، بهداشت، حقوق و سیاست خاطرنشان کرد: برای اینکه نظامهای اجتماعی ما توحیدی و قرآنی شوند، نیازمند یک حرکت علمیِ پشتوانهساز هستیم که مستقیماً به اقدام و اجرا منجر شود. حوزه باید مدلهای عملیاتی تحقق دین را به حاکمان ارائه دهد تا ادعای تمدنسازی به معنای واقعی کلمه محقق شود.
حوزه نباید منتظرِ موضوعتراشیِ غرب بماند
حجتالاسلام والمسلمین عالمزاده نوری در بخش دیگری از سخنان خود در نشست هماندیشی «حوزه پیشرو و سرآمد»، به کالبدشکافی نسبت میان فقههای مضاف و نیازهای حکمرانی پرداخت و اظهار داشت: اگرچه خاستگاهِ شکلگیری فقههای مضاف، نیاز بزرگ نظام بود، اما باید اعتراف کرد که خروجی فعلی این رشتهها در حوزه، هنوز پاسخگوی نیازهای واقعی نیست . بسیاری از کتابهایی که امروز تحت عنوان فقههای مضاف نوشته میشود، تفاوت چندانی با متون پیش از انقلاب ندارد و همان استفتائات رایج است. ما امروز به فقاهتی نیاز داریم که نظام تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی را در مقام عمل حمایت و هدایت کند، نه اینکه صرفاً به بیان کلیات بسنده نماید.
تفاوت «فقه به مثابه روش» با «فقه مصطلح»
وی با تاکید بر اینکه نظامسازی فراتر از کشف احکام حلال و حرام است، تصریح کرد: اگر در طراحی نظامات اجتماعی از واژه «فقه» استفاده میکنیم، منظور استفاده از «روش فقاهتی و استنباطی» برای پرهیز از بیروشی و استحسان است؛ وگرنه این حرکت عظیم، لزوماً در قالب «علم فقه به معنای مصطلح» که تنها به دنبال حکم است، نمیگنجد.
بازخوانی نظریه آیتالله العظمی جوادی آملی در اجتهاد
مدیر گروه فقه تربیت مجتمع ولی امر (عج) با استناد به مقدمه کتاب «مفاتیحالحیات» نوشته آیتالله العظمی جوادی آملی که به رفتارهای فرهنگی-اجتماعی و حوزۀ اخلاق و حقوق اجتماعی، مربوط میشود، به تبیین دو نوع اجتهاد پرداخت و گفت: سدههاست که در حوزه، «اجتهاد حکمیاب» رایج است؛ یعنی فقیه منتظر میماند تا موضوعی به او عرضه شود و او حکمش را کشف کند. اما امروز ما محتاج «اجتهاد موضوعپرور» هستیم؛ یعنی فقه باید پیشدستانه و بر اساس غایات دین، موضوعاتی را به صورت تاسیسی تولید و به دنیا عرضه کند.
قانون اساسی؛ شاهمثالی از اجتهاد برای «اجرا»
معاون تهذیب حوزههای علمیه، مجلس خبرگان قانون اساسی را تنها تجربه موفق تاریخی در این عرصه دانست و افزود: در آن مجلس، فقها گرد هم نیامدند تا فقط حکم کشف کنند، بلکه نشستند تا برای «اجرای دین» طرح و مدل ارائه دهند. این همان مأموریتی است که باید در اقتصاد، سیاست و مدیریت ما تکرار شود.
حجتالاسلاموالمسلمین میرمعزی: نظامات اجتماعی «بر اساس فقه» طراحی شوند
حجت الاسلام والمسلمین میرمعزی استاد و عضو گروه های علمی فقه اقتصاد مدارس تخصصی فقهی هم در این نشست با تبیین دو وظیفه اساسی «پاسخگویی» و «نظامسازی» برای فقه، بر ضرورت تفکیک میان استنباط فقهی و طراحی نظامات اجتماعی تاکید کرد و گفت: حوزه باید به سمتی حرکت کند که نظامات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را «بر اساس فقه» طراحی کند؛ فرآیندی که علاوه بر اجتهاد، نیازمند تسلط فقیه به علوم روز و منظومه کامل معارف اسلامی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به دلالتهای پیام رهبری شهید انقلاب در عرصه فقه تخصصی پرداخت و اظهار داشت: فقه در مواجهه با تمدن مدرن، دو رسالت بر عهده دارد؛ نخست رسالت «انفعالی» که همان پاسخگویی به پرسشهای مستحدثه در ساختار موجود است و دوم رسالت «فعال» که معطوف به «فقه نظامساز» برای پیریزی تمدن اسلامی است.
تفکیک میان «فقه نظام» و «طراحی نظام بر اساس فقه»
عضو گروه های علمی فقه اقتصاد مدارس تخصصی فقهی تصریح کرد: برخی تصور میکنند فقه نظامساز به معنای این است که خودِ فقه، تمام جزئیات نظام اجتماعی را طراحی میکند؛ در حالی که مراد رهبر شهید انقلاب این است که نظامات اجتماعی باید «مبتنی بر فقه» طراحی شوند. ما علاوه بر فقه اجتماعی و فقه نظام (احکام حکمرانی)، نیازمند دانش طراحی نظام بر اساس این مبانی هستیم.
ضرورت تسلط فقیه به علوم روز و معارف غیرفقهی
این استاد حوزه علمیه با اشاره به تجربههای میدانی خود در عرصه فقه اقتصادی، خاطرنشان کرد: فقیهی که میخواهد در تراز نظامسازی ظاهر شود، طبق تاکید رهبری شهید باید دو ویژگی اساسی داشته باشد؛ اولاً به تمام معارف، مبانی و ارزشهای اسلامی (خارج از حوزه فقه اصطلاحی) مسلط باشد و ثانیاً دانش روز مرتبط با آن عرصه (نظیر اقتصاد یا سیاست) را به طور کامل بشناسد.
ظرفیت انباشته فقه برای پاسخگویی به نیازهای تمدنی
حجتالاسلام والمسلمین میرمعزی با تاکید بر نگاه خوشبینانه و واقعبینانه رهبر شهید انقلاب به توانمندیهای حوزه، ابراز داشت: برآورد ایشان این بود که فقه ما با این حجم از انباشت دارایی و ظرفیت علمی، توانایی انجام این ماموریت بزرگ را دارد؛ اما تحقق آن منوط به یک برنامهریزی درست آموزشی است که خروجی آن «فقیه جامعالاطراف» باشد.
وی خاطرنشان کرد: رسیدن به نقطه مطلوب در طراحی نظامات اجتماعی، مستلزم پیوند میان دانش فقه و علوم انسانی است تا بتوانیم از بنبستهای موجود در نظامهای وارداتی عبور کرده و الگوی بومی و اسلامی را ارائه دهیم.
لزوم تدوین «چشمانداز دوم حوزه» براساس پیام رهبر شهید انقلاب
رئیس پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت از تدوین اسناد راهبردی و برشهای تحلیلی پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» خبر داد و گفت: نظریه تحول و چارچوب مفهومی این پیام در ۵ عرصه «پژوهش، آموزش، تهذیب، تبلیغ و بینالملل» استخراج شده و به عنوان سند بالادستی در تدوین چشمانداز دوم حوزههای علمیه مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین چهار تحلیل مضمونی روی متن انجام شد و استخراج «نظریه تحول» و چارچوب مفهومی آن بر اساس بیانات ۳۷ ساله ایشان در دستور کار قرار گرفت و الزامات کلان راهبردیِ پیام حوزه«پیشرو سرآمد» رهبر شهید انقلاب تهیه و برای شورای عالی حوزه ارسال شده است.
حجتالاسلاموالمسلمین حاج ابوالقاسم: حوزه علمیه نیازمند آرایش جدید برای پاسخگویی به نیازهای تمدنساز است
حجتالاسلام والمسلمین محمد حاج ابوالقاسم در نشست هماندیشی «حوزه پیشرو و پاسخگویی فقه به نیازهای جامعه»، با اشاره به آیه شریفه « وَالَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ»، شهادت رهبر انقلاب آیتالله العظمی امام خامنهای(قدس سره) را محرکی برای سرعت بخشیدن به حرکت تمدنسازی اسلام توصیف کرد و اظهار داشت: پس از این حادثه عظیم، تکلیف طلاب و مدیریت حوزه در تحقق منویات ایشان مضاعف شده است.
بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد» منشور تحول حوزه باید سرلوحه کار باشد
وی با تاکید بر اینکه بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد» که حقیقتاً منشور تحول حوزه است، ابراز داشت: نباید به برگزاری همایشهای سالانه اکتفا کرد. ماموریتهای وسیعی از سوی رهبری شهید برای حوزه ترسیم شده که پاسخگویی به نیازهای عملی در ساحتهای فردی و اجتماعی، مبتنی بر پشتوانه فکری استوار، از مهمترین آنهاست.
نقد طولانی بودن دوره تحصیل و ضرورت اولویتبندی فقهی
حجتالاسلام والمسلمین حاج ابوالقاسم با اشاره به مطالبات بر زمین مانده در عرصه ساختاری حوزه، تصریح کرد: با گذشت یک سال از تاکیدات رهبر شهید انقلاب، هنوز در خصوص اصلاح طولانی بودن دوره تحصیل تصمیم جدی گرفته نشده است. همچنین باید بررسی کرد که کدام مراکز را به سمت اولویتهای فقهی سوق دادهایم. متأسفانه در مواردی آنچه مقدمی بوده به جای بحث نفسی نشسته است.
هشدار نسبت به «دنیاگرایی علمی» و «فاضلنمایی»
استاد حوزه علمیه با بازخوانی فرازی تکاندهنده از پیام مقام معظم رهبری، امام شهید، خاطرنشان کرد؛ «اگر هدف کار علمی، اظهار فضل و سُمعهی علمی و مسابقه در فاضلنما شدن باشد، مصداق فعل مادّی و دنیاگرایانه و «اِتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَواه» خواهد بود». حوزه باید مرکز مشارکت در تولید و تبیین نظامات اجتماعی از جمله نظام قضایی، اقتصادی و اداری باشد.
ضرورت آرایش جدید حوزه برای تمدنسازی
وی با تاکید بر لزوم همکاری حوزه و دانشگاه برای ابطال تمدن مادی و تدارک تمدن جایگزین، گفت: احساس میشود حوزه آرایش مناسبی برای انجام این ماموریتهای بزرگ ندارد. ما به عنوان متصدیان یا مرکز مدیریت اگر اقدام نکنیم، طبق سنت الهی دیگران میآیند و این رسالت را محقق میکنند؛ لذا نباید اجازه داد مرکز مدیریت از این تلاش تمدنی عقب بماند.
ضرورت بازنگری در ساختار «مدارج علمی» و «اصول فقه» متناسب با نیازهای اجتماعی
حجتالاسلام والمسلمین حاج ابوالقاسم در ادامه به نقد ساختار فعلی مدارج علمی حوزه پرداخت و گفت: در حال حاضر کمیتههای فقه عبادات و معاملات، بدون در نظر گرفتن تخصصهای نظامسازی، پایاننامههای تمدنساز را داوری میکنند؛ در حالی که داور باید با منابع نوین عرصه تمدنسازی آشنایی لازم را داشته باشد.
غربتِ «طلبه کنشگر» در نظام ارزشی حوزه
استاد حوزه علمیه با بیان اینکه کنشگری برای تحقق احکام الهی در نهادهایی مثل بانک مرکزی و مجلس هنوز به عنوان «کار طلبگی» شناخته نمیشود، تصریح کرد: متاسفانه امروز تدریس «رسائل و مکاسب» در اوج محبوبیت و ارزشگذاری است، اما طلبهای که سالها درس خوانده و برای حل معضلات بانکی یا نظامسازی وقت میگذارد، حمایت نمیشود و گاهی کار او بیهوده انگاری تلقی میگردد.
ضرورت تحول در اصول فقه؛ از نگاه فردی به نگاه تمدنی
این استاد حوزه علمیه، بخش دیگری از سخنان خود را به لزوم بازنگری در متون آموزشی اختصاص داد و افزود: اصول فقه فعلی ما، عمدتاً «اصول فقه فردی» است. بسیاری از مباحثی که طلاب ماهها وقت خود را صرف آن میکنند، مانند مباحث «فور و تراخی» یا «مره و تکرار»، در ساحت سیاستگذاری و فقه اجتماعی جایگاهی ندارند. در فقه اجتماعی بحث بر سر سیاستگذاری است و بسیاری از این دست سوالات اصول فردی، موضوعیت خود را از دست میدهند.
حجتالاسلام والمسلمین حاج ابوالقاسم در پایان خاطرنشان کرد: آرایش آموزشی و پژوهشی حوزه باید سریعاً تغییر کند. این نکات دردِدلهایی است که بخشی از آن به خود ما متصدیان نیز بازمیگردد و امیدواریم پیش از آنکه زمان از دست برود، حرکتی رو به جلو برای تحقق مطالبات رهبری شهید شکل بگیرد.
حجتالاسلام والمسلمین قاسمی: فقه تخصصی نیازمند پشتیبانی فناورانه و استقلال فکری است
حجتالاسلام والمسلمین قاسمی هم در نشست هماندیشی «حوزه پیشرو و سرآمد»، با اشاره به تکثر مراکز فقهی در سالهای اخیر، بیان داشت: یکی از بزرگترین چالشهای فعلی، عدم ارتباط ارگانیک و انسجام مجموعی میان مراکز تخصصی است که در آینده منجر به موازیکاری و اتلاف منابع خواهد شد.
هشت رکن اساسی برای کارآمدی فقه تخصصی
وی در تشریح الزامات حرکت تحولی حوزه، به هشت نکته کلیدی اشاره کرد و افزود: «ضرورت نظامسازی دانش»، «تربیت فقیهان متخصص»، «روششناسی اجتهاد تخصصی»، «شبکهسازی علمی در مجامع داخلی و بینالمللی»، «پشتیبانی فناورانه از فقه»، «عملیاتیسازی فقه فردی و اجتماعی»، «نقدپذیری مجموعهها» و «تأمین منابع مالی با حفظ استقلال فکری»، ارکان اصلی پیشرفت حوزه هستند.
نقد جایگاه حوزه در مجامع بینالمللی و شبکهسازی داخلی
این استاد حوزه با انتقاد از وضعیت ارتباطات علمی گفت: ما در انسجامبخشی به مجامع داخلی خودمان با چالش جدی مواجه هستیم، چه برسد به حضور در مجامع بینالمللی. مراکز فقهی باید هر کدام پازلی از نیازهای تخصصی نظام را تکمیل کنند تا در نهایت به مقاصد عالیه دست پیدا کنیم.
غفلت از آیندهپژوهی و چالش «انسانهای شبیهسازی شده»
حجتالاسلام والمسلمین قاسمی آیندهپژوهی را حلقه مفقوده فعالیتهای حوزوی دانست و تصریح کرد: دنیا با سرعت به سمت مسائل پیچیدهای نظیر «انسانهای شبیهسازی شده مدرن» و «نظامهای فکری شبکهای» حرکت میکند، اما حوزه در زمینه آیندهپژوهی منسجم و پاسخگو، حرکت لازم را انجام نداده است.
لزوم نظارت و پاسخگویی در مراکز تخصصی
وی خاطرنشان کرد: متصدی جمعکردن این مراکز باید دیدگاهی جامع داشته باشد تا ضمن رصد مسائل جدید و آیندهپژوهی، بر فرآیند پاسخگویی مجموعهها نظارت مستمر داشته باشد. باید فاصلهی میان تدوین نظری فقه و مقام عمل و اجرای آن در نهادهای قانونگذار پر شود تا فقه به معنای واقعی کارآمدی اجتماعی خود را نشان دهد.
انتظار تسریع در بررسی رشته پیشنهادی فقه پزشکی
حجتالاسلام والمسلمین قاسمی با انتقاد از موانع اداری در مسیر تصویب رشتههای تخصصی پیشنهادی اظهار داشت: در حوزه موضوعشناسی فقه پزشکی، چهار سال متمادی برای تصویب سرفصلها و چارتهای آموزشی دوندگی شده است، اما هنوز رشته پیشنهادی سطح ۴ این رشته به درختواره افزوده نشده است و تسریع در این دوره درخور انتطار است.
هشدار درباره ظهور رقیبان غیرمتخصص در پاسخگویی به نیازهای جامعه
وی با اشاره به سرعت تحولات اجتماعی، نسبت به از دست رفتن مرجعیت فقه هشدار داد و افزود: اگر حوزه به سرعت وارد میدان نشود، در آینده نزدیک بازیگرانی در قالب موسسات مختلف پدید میآیند که به نیازهای جامعه پاسخ میدهند، اما پاسخهای آنها لزوماً «فقا هتی» و مبتنی بر قواعد اجتهادی نخواهد بود. لذا حوزه باید متصدی و ناظر رشد نظاممند این پاسخها باشد.
خلاءهای قانونی کشور؛ سندی بر عدم انسجام مراکز فقهی
مدیر گروه پزشکی مرکز موضوعشناسی، وجود برخی موارد خلاف شرع یا کمبودهای قانونی در ساختار کشور را نشانه عدم موفقیت در عملیاتیسازی فقه دانست و گفت: تا زمانی که بین مراکز فقه سیاسی، اقتصاد، سلامت و تربیت یک «سیستم ارتباطی شبکهای» ایجاد نشود، دستاوردهای ما به مرحله اجرا نخواهد رسید.
راهکار در اراده اجرایی است، نه بودجههای کلان
وی در پایان با تاکید بر اینکه حل بسیاری از این مشکلات لزوماً هزینهبر نیست، خاطرنشان کرد: بسیاری از نظرات و راهکارها همین الان روی میز است، اما در بخش «عملیاتی و پیگیری» ضعف جدی داریم. حوزه باید با ارادهای تازه، پتانسیل افکار و موسسات را با هم هماهنگ کند تا به نتایجی برسیم که هیچ موسسهای به تنهایی قادر به دستیابی به آن نیست.
لزوم تسریع در تصویب رشتههای تخصصی فقهی در سامانههای اداری
حجتالاسلام والمسلمین دیانی معاون آموزش مؤسسه عالی فقه هم در نشست هماندیشی «حوزه پیشرو و پاسخگویی فقه به نیازهای جامعه»، با تبیین مدل آموزشی مؤسسه عالی فقه و علوم انسانی بیان داشت: ما برای تربیت فقیه متخصص، یک نظام آموزشی ۱۷ ساله طراحی کردهایم که ۱۰ سال آن به پژوهشهای متمرکز و درس خارج اختصاص دارد. همچنین برای سرعت بخشیدن به خروجیها، دورهای ۷ ساله تا مقطع خارج تعریف شده که اکنون در دومین سال اجرای خود قرار دارد.
معاون آموزش مؤسسه عالی فقه از وجود برخی موانع ساختاری پیش روی طلابِ فاضل یاد کرده و افزود: بنده به عنوان مسئول آموزش، امروز پاسخگوی طلاب خود نیستم. ما بیش از ۱۸۰ طلبه و فارغالتحصیل در رشتههای تخصصی فقهی داریم، اما هنوز پس از سالها، با عدم تصویب این رشته ها مجوز ثبت نام آنها در سامانه رسمی حوزه به عنوان طلبه «رشته اقتصاد» وجود ندارد.
هشدار نسبت به بازگشت نخبگان از حوزه به دانشگاه
وی اظهار کرد: وقتی طلبه میبیند پس از سالها کار تخصصی، هویت علمیاش به رسمیت شناخته نمیشود، دچار بیانگیزگی میگردد. افرادی که با انگیزههای بالا و حتی از دانشگاههای مطرح کشور به حوزه علمیه آمده بودند تا در خدمت نظام باشند، اکنون به دلیل همین موانع اداری دوباره به دنبال گرفتن مدرک از دانشگاهها هستند.
حجتالاسلام والمسلمین سبحانی نیا: اگر مردم احساس نیاز نکنند، نظامسازی فقهی بیفایده است
حجتالاسلام والمسلمین سبحانی نیا از مدرسه مشکات نیز در نشست هماندیشی «حوزه پیشرو و پاسخگویی فقه به نیازهای جامعه»، با تفکیک میان «پاسخگویی فقه» و «پاسخگویی حوزه» بیان داشت: حتی اگر بهترین نظامات فقهی را طراحی و برنامههای اجرایی آن را تدوین کنیم، اما توده مردم احساس نیاز به وجود حوزه علمیه نداشته باشند، این نظامات بیفایده خواهد بود.
وی تاکید کرد: امروز مردم به نظام پزشکی و آموزشی باور دارند و زندگی بدون آنها را تصور نمیکنند، اما سوال اینجاست که آیا توده مردم امروز زندگی بدون حوزه علمیه را هم غیرممکن میدانند؟ این وظیفه حوزه علمیه است که دین را در تمام امور زندگی مردم جاری کند تا مردم نیاز خود به دین را در واقعیت و زندگی روزمره خود احساس کنند.
هشدار نسبت به کاهش «احساس نیاز» جامعه به حوزه علمیه
مسئول حوزه علمیه مشکات با اشاره به چالشهای تبلیغی و هویتی گفت: امروز برخی از حوزویان دچار نوعی « عدم خودباوری» شدهاند و در برخی از محیطها، حضور با زیِ طلبگی برایشان دشوار شده است. این شکاف با توده مردم باید حل شود؛ چراکه اگر بچههای ما در ساختار فعلی آموزش و پرورش بزرگ شوند و به مسئولیت برسند، در حالی که پیوند قلبی با حوزه ندارند، دیگر جایگاهی برای اثرگذاری حوزه باقی نمیماند.
راهکار از «حل مسائل مدرسه» تا «حل مسائل نظام» است
وی با ارائه پیشنهادی عملیاتی برای تربیت استعدادهای تحولآفرین خاطرنشان کرد: طلاب باید از ابتدا «مسئلهمحور» تربیت شوند. ما در مدرسه مشکات تاکید داریم که طلبه باید ابتدا مسائل خودِ مدرسه را شناسایی و برای آن طرح و ایده بدهد.
ضرورت فراخوان عمومی برای کشف ایدههای تحولی در حوزه
حجت الاسلام والمسلمین سبحانی نیا در پایان خواستار شناسایی و فراخوان استعدادهای درونی حوزه برای حل چالشهای خودِ نهاد حوزه شد و افزود: باید مجموعه مسائل حوزه علمیه استخراج شده و برای حل آنها از طلاب و فضلای خوشفکر ایده گرفته شود. این مسیر باعث شناسایی استعدادهایی میشود که در آینده میتوانند گرههای کور نظام اسلامی را باز کنند.
انتهای پیام
نظر شما